topimage
HomePage Header Header
Image_t3
Left BG
Divider
Arrow Bullet

Почеток

Divider
Arrow Bullet

Содржина

Divider
Arrow Bullet

Вовед

Divider
Arrow Bullet

Краток историјат на градот Скопје

Divider
Arrow Bullet Население
Divider
Arrow Bullet
Скопски маала
Divider
Arrow Bullet Регулационен план
Divider
Arrow Bullet Улиците во градот
Divider
Arrow Bullet Градежна активност
Divider
Arrow Bullet Водовод
Divider
Arrow Bullet Јавни бањи и амами
Divider
Arrow Bullet Јавна хигиена
Divider
Arrow Bullet Јавна канализација
Divider
Arrow Bullet
Електрификација
Divider
Arrow Bullet Сообраќај
Divider
Arrow Bullet Пошта
Divider
Arrow Bullet

Скопската чаршија и занетчиство

Divider
Arrow Bullet Трговија и трг. врски
Divider
Arrow Bullet Банкарство
Divider
Arrow Bullet Индустрија
Divider
Arrow Bullet Хотелиерство
Divider
Arrow Bullet
Јавна безбедност
Divider
Arrow Bullet Социјални прилики
Divider
Arrow Bullet Здравство и хигиена
Divider
Arrow Bullet Ветеринарна служба
Divider
Arrow Bullet Паркови и зеленила
Divider
Arrow Bullet Театар
Divider
Arrow Bullet Скопски кина
Divider
Arrow Bullet Корзото и прошетки
Divider
Arrow Bullet
Кафеани
Divider
Arrow Bullet Плажи
Divider
Arrow Bullet Излетнички места
Divider
Arrow Bullet Цркви и црк. живот
Divider
Arrow Bullet Градски гробишта
Divider
Arrow Bullet Просветни прилики
Divider
Arrow Bullet Научни друштва
Divider
Arrow Bullet
Музеи
Divider
Arrow Bullet Културно-уметнички живот
Divider
Arrow Bullet Спортски живот
Divider
Arrow Bullet Односи во семејство
Divider
Arrow Bullet Материјална култура
Divider
Arrow Bullet
Духовна култура
Divider
Arrow Bullet Заклучок
Divider
Arrow Bullet Извори
Divider
Arrow Bullet

Подарени етнолошки предмети од старите скопски фамилии за Музеј на град Скопје

Divider
Divider
Arrow Bullet Arrow Bullet Arrow Bullet
Divider Divider Divider
Dot Bullet
Покуќнина од дрво
Dot Bullet
Dot Bullet
Dot Bullet
Покуќнина од метал
Dot Bullet
Dot Bullet
Dot Bullet
Dot Bullet
Dot Bullet
Dot Bullet
Текстилна покуќнина
Dot Bullet
Dot Bullet
 
Dot Bullet
Dot Bullet
   
Dot Bullet
Dot Bullet
   
Dot Bullet
Dot Bullet
   
Dot Bullet
Пијалаци    
           

Пијалаци

Освен водата како неопходен пијалак, се пиеле и алкохолни и безалкохолни пијалаци. Најсакани пијалаци на скопјани биле сода-вода, лимонада, газоза, клакер, боза, салеп, кафе, чај, пиво, вино и ракија.

Сода и лимонада  се произведувале во претпријатието “Вардар” на Д. Поповиќ и Ј. Младеновиќ, во лимонадџилниците на Методи Х. Зафировиќ на Кејот на Војводата Путник и на Петар Зафировиќ [1] како и во лимонадџилницата на Ѓурковиќ во Маџир маало.

Виното се добивало со алкохолно вриење на грозјето од домашни винови лози. На скопската софра секогаш било присутно бело, црно или розе-црвено, ружица или рујно вино. [2]

Вино се пиело и како превентивно средство против болести. Се сметало дека виното ја подобрува работата на органите за варење. Пиењето вино за време на ручек и вечера претставувало секојдневна пракса. [3]

Д-р Јован Хаџи Васиљевиќ во својот труд забележал дека жителите на Скопје во последните години употребуваат повеќе алкохолни пијалаци, особено жените муслиманки. [4]

Скопските фамилии, според традицијата, секоја есен сами приготвувале вино и ракија за зимскиот период, кога најмногу се конзумирало вино.

Во Скопје постоеле неколку винарско-ракиџиски работилници за производство на алкохолни пијалаци. [5]

Од алкохолните пијалаци најмногу се користела ракија. Природната ракија се добивала со дестилација на превриени овошни плодови и сокови. За таа цел се користеле сливи, круши, праски, вишни, цреши, јаболки, смокви и др.

Ракијата секогаш го носела името на она овошје од кое  била направена -сливовица, кајсиова, праскова (спаѓа во деликатесните ракии), вишновка, јаболкова, крушкова и мешана (со мешање на разно овошје), комовица (од комиња на грозје) и сл.

Специјалните природни ракии се добивале од природна ракија, ароматизирана со додатоци од растително потекло, како што се разни плодови, ароматични и лековити растенија или етерски масла, екстракти врз  база на природни дестилати и сл. [6]

Меѓу специјалните ракии познати се анасонката, мастиката и др. Од специјалните ракии од странство се увезувале рум, виски, џин, вотка, текила итн.

Ракијата се пиела со верување дека таа дава “кувет” и ја прочистува крвта на човекот. Пиењето обично било со мезење. [7]

Најсакан пијалак било пивото, слаб алкохолен пијалок со 2,5 - 4% на алкохол. Основни суровини за негово производство се јачменот, хмелот и водата.

Најголем производител на пиво во градот била Парната пивара. Пиварата   Бирарија била изградена околу 70-тите год. на 19 век во маалото Бирарија.

Слични напитоци на пивото кои за одредени народи претставувале традиција,  а кои многу се пиеле во Скопје, биле бозата и салепот. Бозата и салепот како турски национални пијалаци, станале омилени и кај македонското население.

Бозата се добивала со алкохолно вриење на просеано пченкарно брашно со додаток на брезов сок. Бозата во својот состав содржи 1-2% алкохол и 10 % екстракти. [8]

Бозата  и салепот ги пиеле побогатите граѓани, додека посиромашните ретко ги пиеле овие ориентални пијалаци. [9]

Под поимот боза се подразбира освежителен пијалак од пченкарно брашно,  односно поткиселен пијалак приготвен од превриено брашно од просо или од пченка. [10]     За боза се смета и густ, кисел пијалак од жито, пченка, ориз и вода. [11]

 

38.5. Продавач на боза и лимонада во Старата скопска чаршија, МГС инв. бр. 268

 

Посебен вид на алкохолен пијалак било домашното пиво “аловина”. Тоа се приготвувало со киснење и набубрување на јачмен или овес, потоа се сушело и се мелело за да се добие брашно. Од добиеното брашно се замесувало тесто со студена вода и се ставало на дното на некој сад. Врз него се поставувал вжарен камен и веднаш потоа садот се полнел со врела вода, по што доаѓало до вриење, односно  ферментација. Така се добивал жолтеникав пијалак со вкус на денешното пиво. [12]

Зборот салеп има значење на  растение, ботанички Orchis,  вид растение со грутчиња на коренот, потоа пијалок од растението салеп [13] , салеп како исушени компири (грутчиња) на растението Orchis, од кои се прави напиток, а се употребува  како лек. [14]

Во периодот меѓу двете светски војни постоеле улични продавачи на боза и салеп.

Во наведениот период, во вечерните часови, младите девојки и момчиња оделе на седенки, каде што се дружеле и играле. Седенките се одржувале по ред, во куќите на младите. Тука се јаделе бонбони и локумчиња, се грицкало сончоглед, се пиело боза итн.

Лете и зиме на улиците во Маџир маало можело да се сретне продавачот на јогурт  Ибраим. Тој го носел јогуртот во ќупови и го продавал со мерка од ока или од половина ока. Зиме се носела и боза, која се продавала во бардачиња, а наредниот  ден продавачот ги собирал парите за бозата и  празните бардачиња.  Обично, една фамилија земала едно бардаче боза.

Скопје не бил голем потрошувач на пијалаци. Алкохолните и безалкохолните пијалаци најмногу се консумирале за време на верски празници, на домашни слави, свадби, веридби, крштевки, родендени, но  и  секојдневно.

Алваџиите и бозаџиите во Скопје во најголем број потекнувале од тетовските и призренските села, односно Торбеши од селата Условјани, Палчишта и Растемице и др. Тие во Скопје доаѓале пред празникот Митровден, а си оделе по Ѓурѓовден. Бозата најмногу се пиела во зимскиот период,  додека во лето не. Така било неколку години пред Втората светска војна. [15]

Од безалкохолните пијалаци многу се пиела матеница, расолница и медовина  кои биле најпопуларни кај  посиромашниот слој на населението.

Богатството на овошки во скопскиот регион овозможувало правење на природни сокови - бистри, матни, кашести, концентрирани и сирупи.

На пазарот во Скопје се продавало сурово, пржено, мелено кафе, екстракт и сурогат на кафе. Кафе највеќе се служело во чаршијата, во градските кафеани и во домаќинствата. За највкусно кафе се сметало свежо меленото и сварено кафе. Бидејќи увозното кафе било скапо, се  употребувале сурогати на кафе. Основни суровини за производство на сурогати на кафе биле јачменот, 'ржта, пченицата, цикориевите корења, смоквата, сланутокот и други.

На сурогатите на кафе им се додавал пржен шеќер, масла за јадење, кофеини, кафе и др. Сурогатите се ароматизирале со додавање на природни и вештачки ароми на кафе. [16]

Годишно, во Скопје  се трошеле 41 килограм кафе, а дневно 11 грама кафе по човек. Се приготвувала и мешавина (сурогат) од вистинско кафе и јачмен, 'рж, наут и др. [17]

Во Скопје кафето се увезувало од тропските предели на Цејлон, Бразил, Мексико, а најценето и најубаво било кафето од Колумбија “перл”  (бисер).

Во домашни услови кафето се пржело во тава на отворен оган. Кафето се пржело со рамномерно мешање и превртување за да биде добро испржено. Кафето се мешало со наут и се толчело во дибеци со сита. 

Кафето се мелело и во дуќани со  турски воденици од месинг или од дрво. Кафето мелено со дрвени воденици било поедро и се употребувало за варење на бело кафе, т.е. кафе со млеко. Месинганите “турски воденици” го мелеле кафето во “прав”, т.е. многу ситно и од него се приготвувало “турско кафе”. [18]

Чајот, како и кафето, бил увозен производ. Чајот бил многу скап, поради што често бил фалсификуван со додавање на лисја од други растенија, или пак, се произведувал сурогат на чај од  липов  цвет, нане, камилица и сл.

Познатиот македонски фитолог Васо Дервенџи смета дека чајот не треба да биде постар од една година. [19] Но, меѓу научниците и истражувачите постои мислење дека подобар чај е оној кој одлежал една година. [20]

Домашни чаеви се приготвувале од исушени делови на некои растенија - липа, жалфија, црн слез, ајдучка трева, нане, камилица, шипинки, плодови од боровинки и други растенија, а кои  биле познати уште во минатото.

Чајот највеќе  се пиел  во јавни чајџилници и во домашни услови. Јавните чајџилници во минатото ги имало во маалата со муслиманско население, во Скопската чаршија и на други места.

За приготвување на чајот во јавните чајџилници се користел специјален бакарен сад наречен”чајдалник” и во помали чајници од по два литра од метал што не 'рѓосува. Во “чајдалникот” се загревала водата. Со врела  вода се полнеле  малите чајници, во коишто се ставале  15-20 гр.  сув чај. Потоа  се ставале на специјален отвор врз “чајдалникот”, каде  што стоеле   додека  чајот  не  се  распари  и  не  се симне  на дното. Тогаш чајот бил готов за употреба. Чајот се служел во стаклени чаши наречени “чајбардак” стеснети во средината. Во вакви стаклени чаши чајот подолго време останувал топол. “Чајбардак” се послужувал  поставен на  мала чинија “тавла” и со “кашик”, мала  лажичка за мешање на шеќерот, медот или некое друго сладило.  Кај поголем број  христијански семејства чајот се служел во поголема чаша со помала тацна.  Чајот се пиел јак, без шеќер, а во него можело  да се додаде шеќер и лимон. Во минатото, чајџилниците ги посетувале само мажи. Се служел лесен чај “јенлик”, среден “орта”  и  јак “агар” чај. Се служело  со големи табли, тепсии или послужавници. Чајот  се пиел  3 до 4 пати дневно по 2-3 чаши, обично по оброк.  Јавните чајџилници  највеќе ги посетувале претставници на пониските слоеви на населението . [21]

Чајот во чајџилниците и ашчилниците се варел и во самовари.

За разлика од муслиманското, православното население не го прифатило чајот како секојдневен пијалак. Најчесто се користеле чаеви од лековитите растенија коишто во ова поднебје ги има во изобилство. [22]

Какаото во Скопје  било увезувано од Западна Африка, Индонезија, Цејлон и други земји.

Скопските слаткари биле прочуени како вешти мајстори во својата работа. Ретко во кој друг град  можело да се најде таков голем асортиман на слатки како во Скопје. Во правилникот за подготовка на специјални кадри за прехранбената индустрија,  биле вклучени и слаткарите за производство на бела и црна алва со ореви, американска и џетен-алва со или без чоколадо, баклава, неколку видови  сладоледи  со крем, ореви и сл. Освен слаткари и сладоледџии, се подготвувале и мајстори за производство на ѓевречиња, гурабии, кадаиф, тулумби-татлии, боза, салеп и друго. [23] Се приготвувале разновидни слатки од типот на  паризер-крем, путер-тајк, добош-тесто, фондан, марципан-паста, лизер-тесто, желатин-крем, путер-крем, ишлер-тесто, макарон-маса со ореви, индијанер-маса, торта од костени во облик на корпа, специјална путер-маса за чајно печиво, бисквити, рум-торта,  мока-торта  и шах-торта.

 

38.6. Продавач на сладолед, МГС инв. бр. 258

 

Тие изработувале  кандит-овошјето, т.е зашеќерено овошје од сливи, цреши, крушки, праски, кајсии, урми, смокви и слично. Ваквото  зашеќерено овошје се употребувало за време на посебни свечености, домашни слави и други празници и можело да се купи во слаткарниците низ градот. Скопје било прочуено и по производството на бонбони, филуван локум, филувани бонбони , фондан и чоколадни бонбони, желе и марципан-бонбони, мармалад итн.

Низ градот имало многу слаткарници во кои се продавале  наведените производи. [24]

Според   податоците, може да се заклучи дека населението се хранело според своите материјални можности. Разновидна и квалитетна храна можеле да си дозволат само богатите семејства во градот. 


 

[1] Адресар тровачких и индустриских..., наведено дело,1928,  6-64.

[2] Белото вино се добивало со вриење на шира од бело и црно грозје кое веднаш по гмечењето се одделувало од дршките на грозјето. Црното вино се произведувало со вриење на зрна од црно грозје заедно со дршките што траело 5 - 10 дена. Розовото вино (ружица) се добивало со превивање на зрна од црно грозје заедно со дршките. Вриењето траеле 24 - 48 часа. Квалитетот на обичните вина зависел од сортата на виновата лоза. Од специјалните вина најпознати се: десертните (од презреано грозје со додавање шира), ликерските (алкохолизирана шира со голем процент на шеќер), шери - вината  што се произведувале според посебна технолошка постапка кога создадената кора од шери - квасец влијае на создавањето  ароматични состојки кои на виното му го даваат специфичниот и ценет шери - букет, пенливите вина коишто имаат остар и освежителен вкус што претставува нивна главна одлика, ароматизираните (аперитивни ) вина добиени со додавање на екстразирани ароматични материи од растенија и др. Како средство за ароматизирање на вината се употребувале: нане, пелин, ајдучка трева, мајоран, жалфија, ловор, каранфилчиња, ким, анис, цимет, липа, бозел, кора од аргуми и др. Ивана Ристиќ, “Познавање на стоките...”, наведено дело, 63-64.

[3] “Адресар трговачких и индустриских...”,1928,  89.

[4] Д-р Јован Хаџи Васиљевић, “Скопље и његова...”, 1930, 176.

[5] Владимир А.Рибин, “Пословни адресар”, Скопље 1928, 51.

[6] Ивана Ристќ, “Познавање на стоките...”, 164.

[7] Д-р Милош Константинов, “Македонци”, 1992, 39.

[8] Љубомир Цветков, “Познавање на стоката...”, 168.

[9] Д-р Милош Константинов,” Македонци”,1992, 394.

[10] Брана Митровић, “Речник лесковачког говора”, Библиотека народног музеја у Лесковцу, кн.32, Лесковац, 1984, 31

[11] “Популарна енциклопедија”, Блег 1831, Београд 1976, 159.

[12] Д-р Милош Константинов, “Македонци”, 394.

[13] “Речник на македонскиот јазик”, „„„ (Р-Ш), Институт за македонскиот јазик “Крсте Мисирков”, Скопје 1966, 138.

[14] “Популарна енциклопедија”, Блег 1831, Београд 1976,  969.

[15] Д-р Јован Хаџи Васиљевић, “Скопље и његова...”, 1930,  91.

[16] Ивана Ристиќ, “Познавање на стоките”, 51-54.

[17] Д-р Хран. М. Јоксимовић, “Основе здравствене и социјалне политике у Скопљу”, Скопље, 1934, 77.

[18] Спасија Пата-Марковић, Мој буквар,”Политика”, Београд 1939, 53.

[19] .Васо Дервенџи, “Современо лекување со лековити билки”,Скопје 1992, 5-6.

[20] Како доказ за тоа  може да послужи историјата на “рускиот,”односно “караванскиот” чај, којшто бил многу баран и ценет во Европа, бидејќи му требало година и половина од Кина да стигне  во Нижни Новгород  Русија.  Д-р Јован Туцаков, “Лечење биљем”, Београд 1984, 8.

[21] .Вангел Качев,Чајот како растение и како традиционален пијалак со компаративен осврт на неговата употреба во Македонија и во Узбекистан,”Етнолог “бр.7-8, Скопје 1977, 293-303.

[22] .Ивана Ристиќ,”Познавање на стоките...”, 54.

[23] .Д-р Чеслав Никитовић, “Занатство Јужне Србије...”, 251.

[24] .Слаткарници биле “Вардар на С. Васиљевиќ и Н. Поповиќ “, “Елита”, “Извор”, “Исак Д. Коен”, “Костиќ Андреја”, “Милка” на Ѓорѓе Димитријевиќ, “Престолонаследник”, “Срета”, “Српска Краљица” и др. Во 30-тите години во Скопје постоеле дуќани за бонбони, алва и малина на браќата Доневи, браќата Маневиќ, заедничкиот дуќан на Лазиќ, Догу и Ионеску, како и на Нестор Аврамовиќ, Никола Поленаковиќ и Теохар Пане како и многу други.  Владимир А.Рибин, Пословни адресар..., 63-64, 133. “Скопски Гласник” бр. 335 од 03.11.1934, 2.